Azərbaycanda İqlim Dəyişikliyi və Yaşıl enerjiyə keçid
2020-ci ildən Azərbaycanda neft və qaz hasilatları məlumatları
Elektrik enerjisi istehsalında yaşıl enerjinin payı
2024-cü ildə ölkənin enerji sisteminin gücü 8415,0 MVt (98 stansiya) təşkil edir ki, bu da 2024-cü illə müqayisədə 104,8 MVt (1,2%) artım deməkdir. Ümumi gücü 6623,0 MVt olan istilik elektrik stansiyaları, ümumi gücü 1406 MVt olan 58 su elektrik stansiyası, ümumi gücü 63,62 MVt olan 5 külək elektrik stansiyası, ümumi gücü 278,0 MVt olan 9 günəş elektrik stansiyası, gücü 37 MVt olan 1 bioenerji elektrik stansiyası və gücü 7,4 MVt olan 3 hibrid elektrik stansiyası. Su elektrik stansiyaları da daxil olmaqla bərpa olunan enerji mənbələri elektrik stansiyalarının gücü 1790 MVt-dır ki, bu da ümumi generasiya gücünün təxminən 21,3%-ni təşkil edir.
ACWA Power ilə tərəfdaşlıq çərçivəsində 240 MVt gücündə hibrid külək və günəş elektrik stansiyası layihəsi tikilib və həyata keçirilib (yanvar 2026). Hazırda Beləsuvar bölgələrində 440 MVt, Neftçalada isə Bankədə 315 MVt gücündə günəş panellərinin quraşdırılmasına başlanılıb. Elektrik enerjisinin ümumi həcmində ötürmə itkilərinin payı 2,1%-dən 1,3%-ə, məişət istehlakında 3,1%-ə (888,0 milyon kVt/saat) və paylama itkiləri 9,6%-dən (2017) 4,1%-ə (2024) düşüb.
2022-ci ildən 2025-ci ilə qədər neft və qaz hasilatı və ixracı məlumatları
|
İl |
Neft hasilatı |
Təbii qaz hasilatı (milyard m3) |
Neft ixracı (mill. ton) |
Təbii qaz ixracı(bill. m3) |
|
2022 |
32,6 |
46,2 |
26,2 |
22,3 |
|
2023 |
30,1 |
48,3 |
25,2 |
23,85 |
|
2024 |
29,0 |
50,4 |
24,4 |
25,3 |
|
2025 |
27,7 |
50,9 |
23,1 |
22,8 |
Təbii qazın ixrac məlumatları 2020 dən2025 (Energetika nazirliyi)
|
Hasilat 106 m3 |
2020 |
2021 |
2022 |
2023 |
2024 |
2025 |
|
Cəm |
37.1 |
43.9 |
46.7 |
48,3 |
50,4 |
50,9 |
|
İxrac |
12,2 |
18,9 |
22,4 |
23,8 |
25,3 |
22,8 |
|
Türkiyə |
11.1 |
8,5 |
8.4 |
9,5 |
9,9 |
|
|
Avropa |
0.001 |
8,2 |
11.4 |
11,9 |
13,0 |
|
|
Georgia |
1.1 |
1 |
1.4 |
2,5 |
3,1 |
|
Hökumətin Xəzər dənizinə diqqəti əsasən mədən hasilat sənayesinə yönəlib: British Petroleum (BP) və Total-Energies neft şirkətləri ilə bağlanmış müqavilələr, xüsusən də Xəzər dənizində yeni neft "püskürmə" başlayan nəhəng yeni BP neft yatağı hasilatı artırır. (Püskürmə, təzyiq idarəetmə sistemləri sıradan çıxdıqdan sonra neft quyusundan və ya qaz quyusundan xam neftin və/və ya təbii qazın nəzarətsiz şəkildə buraxılmasıdır).
2024-cü ildə müxtəlif sənaye sahələrində elektrik enerjisi istehlakı
2024-cü ildə elektrik enerjisi istehlakı 24,1 milyard kVt/saat təşkil etmişdir ki, bu da 2023-cü illə (23 196,9 milyon kVt/saat) müqayisədə 892,3 milyon kVt/saat (3,8%) artım deməkdir.
Sənaye - 26,2%; Tikinti - 2,6%; Məişət istifadəsi - 25,5%; Ticarət və xidmətlər - 20,2%; Nəqliyyat - 1,0%; Kənd təsərrüfatı - 5,4%.
İqlim çətinlikləri və problemləri Azərbaycan iqlim dəyişikliyinə qarşı çox həssasdır, Sürətli istiləşmə, şiddətli su çatışmazlığı, daşqınlar və quraqlıq kimi təbii fəlakətlərin artması;
Xəzər dənizi səviyyəsinin enməsi, torpaqların deqradasiyası, meşələrin itirilməsi və kənd təsərrüfatına təhdidlər də daxil olmaqla.
Ölkə ekoloji risklərə görə 24-cü yerdədir və hər il 70-80 milyon dollara başa gələn təsirlərlə üzləşir.
Əsas çətinliklər: Temperaturun yüksəlməsi və su qıtlığı: Temperatur 1,3°C artır və bu da su ehtiyatlarının tükənməsini sürətləndirir. 2030-cu ilə qədər Azərbaycan Cənubi Qafqazda adambaşına düşən ən aşağı su ehtiyatlarından birinə sahib olacaq.
Kənd təsərrüfatı və torpaqların deqradasiyası: Kənd təsərrüfatı sektoru qida təhlükəsizliyini təhdid edən quraqlığa, istilik stressinə və gözlənilməz yağışlara qarşı həssasdır.
Kiçilən Xəzər dənizi - Xəzər dənizinin səth sahəsi azalır, sahil ərazilərinə və ekosistemlərə təsir göstərir.
Ekstremal hava hadisələri: Hadisələr, daşqınların, istilik dalğalarının və quraqlıqların artan tezliyi. Ətraf mühitin deqradasiyası: Meşələrin qırılması, meşə yanğınları yaşayış yerlərinin məhv olmasına və biomüxtəlifliyin itirilməsinə səbəb olur.
Çirklənmə: Neft və qaz sektorundan çirklənmənin yüksək səviyyəsi.
Azərbaycan Milli Meteorologiya Xidməti bildirir ki, 2010-cu ildə ölkənin temperaturu 1961-1990-cı illər arasında müşahidə edilən orta illik temperaturdan 1,3°C yüksək olub. Ən yüksək emissiya ssenarisi (RCP8.5, Nümunəvi Konsentrasiya Yolları (RCPs)) altında ölkənin temperaturunun qlobal orta göstəricidən daha sürətli və potensial olaraq 1986-2005-ci illərin baza ssenarisi ilə müqayisədə 2090-cı ilə qədər 4,7°C artacağı proqnozlaşdırılır.
Ölkənin qərb bölgəsi digər bölgələrə nisbətən daha sürətli istiləşib. Kür çayı hövzəsinin aşağı axarında yerləşdiyinə görə, Azərbaycan əhəmiyyətli transsərhəd iqlim riskləri ilə üzləşir. Ölkənin su ehtiyatlarının 70%-dən çoxu qonşu ölkələrdən gəlir. Nəticə etibarilə, tətbiq olunan hər hansı uyğunlaşma tədbirləri transsərhəd iqlim risklərini aradan qaldırmalıdır. 10,2 milyon əhalisi olan (2024) Azərbaycan dünyanın ümumi istixana qazının yalnız 0,15%-ni təşkil edir. (İXQ) emissiyaları; Azərbaycan 2030-cu ilə qədər baza ili (1990) ilə müqayisədə istixana qazı emissiyalarının 35% azaldılmasına nail olmağı hədəfləyib. 2021-ci ilin noyabr ayında Qlazqoda keçirilən COP26 konfransında Azərbaycan 2050-ci ilə qədər emissiyaları 40% azaltmaq və "Xalis Sıfır Emissiya" yaratmaq öhdəliyini götürüb.
Paris Sazişinin həyata keçirilməsi öhdəliyinə uyğun olaraq, emissiyaların 2030-cu ildə 73,6 milyon ton karbon ekvivalentindən 47,6 milyon tona qədər 35% azaldılması proqnozlaşdırılır.
Energetika Nazirliyi 2030-cu ilə qədər ölkənin ümumi enerji balansında quraşdırılmış gücün payını 30%-ə çatdırmağı əsas məqsəd kimi müəyyən edib. Hökumət 2026-2030-cu illər arasında 600 MVt da daxil olmaqla, ümumilikdə 1500 MVt yeni elektrik enerjisi istehsal etməyi planlaşdırır.
Azərbaycanın İqlim Dəyişikliyi Siyasəti Ümumi İEYQ emissiyalarının 2030-cu ilə qədər təxminən 20% artmağa davam edəcəyi proqnozlaşdırılır. Enerji ilə əlaqəli metan emissiyaları sürətlə artır, halbuki 1,5°C uyğunlaşması üçün 2030-cu ilə qədər 2020-ci il səviyyələrindən təxminən 66% aşağı düşməlidir. 2023-cü ildə ümumi metan emissiyaları 25,4 MtCO2 e-yə çatdı, adambaşına düşən 2,4 ton CO2.
Əsas mənbələr heyvandarlıq (50%), neft/qaz və tullantılardan qaçaq emissiyalar İqtisadiyyat qalıq yanacaq istehsalından asılıdır və hökumət qarşıdakı onillikdə qalıq qaz hasilatını 30%-dən çox artırmağı planlaşdırır. İxrac edilən qalıq yanacaqlardan emissiyalar daxili emissiyalardan iki dəfə çoxdur.
Azərbaycanın NDS iqlim siyasəti
Diaqram 6. 1-ci və 3-cü NDS hesabatındakı hədəflər
İstixana qazı emissiyaları məlumatları
Torpaq istifadəsi və meşəçilik (LULUCF) fəaliyyətləri istisna olmaqla, adambaşına 6,1 t CO2eq (Dünya-4,7-4,8) (2023) və LULUCF-də adambaşına 5,4 t CO2eq.
Enerji və kənd təsərrüfatı sektorları Azərbaycanda istixana qazı emissiyalarının ən böyük mənbələridir. 2022-ci ildə ümumi istixana qazı (torpaq istifadəsi istisna olmaqla) 74,7 (kt) milyon ton təşkil etmişdir.
Xalis emissiyalar (2022) 69,5 kt CO2 e (LULUCF istisna olmaqla). Enerji sektoru (neft/qaz istehsalı və qaçaq emissiyalar daxil olmaqla) kənd təsərrüfatı və sənaye ilə birlikdə ən böyük töhfə verən sahədir. Ölkənin istixana qazı emissiyaları 1990-1995-ci illər arasında 37% azalaraq təxminən 52 milyon t CO2eq-ə düşmüşdür ki, bu da 2010-cu ildə dəyişməz qalmışdır. O vaxtdan bəri istixana qazı emissiyaları 19% artaraq 61 milyon tona çatmışdır.
Neft qiymətlərinin düşməsi səbəbindən 2016-cı ildə CO2eq-də ÜDM 4% azalıb.
Yaşıl Elektrik Enerjisi Sektorunda planlaşdırılan işlər 2 fevral 2021-ci ildə hökumət tərəfindən təsdiq edilmiş Azərbaycan 2030:
Sosial-İqtisadi İnkişaf üzrə Milli Prioritetlər: Bu prioritetlər çərçivəsində hazırlanmış 2022-2026-cı illər üçün Sosial-İqtisadi İnkişaf Strategiyasında müəyyən edilmiş strateji məqsəd bərpa olunan enerjinin payını 2026-cı ilə qədər 24%-ə, 2030-cu ilə qədər isə 30%-ə çatdırmaqdır. Bu məqsədə çatmaq üçün bir sıra təşəbbüslər planlaşdırılır ki, bunlardan bəziləri artıq həyata keçirilir, o cümlədən: Səudiyyə Ərəbistanı Krallığının ACWA Power və Masdar şirkətləri ilə Xızı və Abşeron bölgələrində iki 470 MVt gücündə (külək və günəş) elektrik stansiyasının tikintisi; BP ilə birlikdə Cəbrayıl bölgəsində 240 MVt gücündə günəş elektrik stansiyasının tikintisi;
Kəlbəcər və Laçın rayonlarında 400 MVt gücündə külək elektrik stansiyalarının tikintisi, 150 MVt gücündə dam örtüyü günəş enerjisi sistemlərinin quraşdırılması və 83 MVt gücündə 18 kiçik su elektrik stansiyasının bərpası.
Su Ehtiyatlarının Azaldılması Cənubi Qafqazda regionun su ehtiyatlarının yalnız 10%-i - təxminən 30 milyard m³ - az su ehtiyatına malikdir. Azərbaycanın əhalisi (10,2 milyon) Ermənistan (3,3 milyon) və Gürcüstanın (3,7 milyon) əhalisindən xeyli çoxdur, həm içməli, həm də kənd təsərrüfatı suvarma üçün su çatışmazlığı var. Bundan əlavə, ölkənin 9 milyard m³ olaraq qiymətləndirilən yeraltı su ehtiyatları olduqca məhduddur. Su ehtiyatlarının təxminən 70%-i qonşu Gürcüstan və Ermənistandan başlayan transsərhəd çaylar olan Kür və Araz çaylarından gəlir. Gürcüstanda su təchizatı əhatə dairəsi 85%, Ermənistanda isə 82% təşkil etsə də, bu rəqəm Azərbaycanda cəmi 28% təşkil edir. Su ehtiyatlarının 15-20% azalması gözlənilir.
Optimist ssenariyə əsasən, mövcud su ehtiyatları 2040-cı ilə qədər 5-10%, 2070-ci ilə qədər isə 10-15% azala bilər (RCP 4.5 RCP4.5-ə əsasən, qlobal temperaturun 2100-cü ilə qədər sənaye öncəsi səviyyələrdən təxminən 1,8-2,9 dərəcə Selsi artacağı təxmin edilir). Pessimist ssenariyə əsasən (RCP 8.5), 2040-cı ilə qədər 10-15%, 2070-ci ilə qədər isə 15-25% azalması proqnozlaşdırılır.
Nəticələr
Ölkə üzrə bərpa olunan mənbələrdən enerjinin xalis ixracatçısına çevirmək üçün vətəndaş cəmiyyəti və elmi mütəxəssislərin iştirakı ilə hərtərəfli uzunmüddətli strategiya hazırlansa və geniş müzakirə olunsa cəmiyyətin birbaşa iştirakı baş verə bilər;
Daxili iqtisadiyyatda mədən yanacaqların əvəz edilməsi üçün konkret plan yoxdur;
Neft və qaz sektorunda müasir, səmərəli avadanlıq və texnologiyalar tətbiq etməklə neft hasilatı və qaz nəqli zamanı sızmaları və itkiləri minimuma endirmək üçün təcili tədbirlər görülməlidir.
Şəxsi damlarda quraşdırılmış (3-5 kVt) gücündə günəş enerjisi sistemləri əksər ev təsərrüfatları üçün əlçatan deyil (6.000-8.000 dollar), bu da hədəf subsidiyaları zəruri edir.
Məktəblərdə, universitetlərdə və ofis binalarında günəş fotovoltiklərinin yerləşdirilməsi onların yerləşdirilməsi prosesini sürətləndirə bilər.
Elektrikli nəqliyyat vasitələrinin yüksək qiymətləri və subsidiyaların və vergi güzəştlərinin ləğvi istehlakçıların alıcılıq qabiliyyətini və bazar tutumunu əhəmiyyətli dərəcədə azaltmışdır;
Yaşayış sahələrində, ictimai binalarda və yeni tikintilərdə şarj infrastrukturunun genişləndirilməsi - hədəflənmiş təşviqlərlə birlikdə - elektrikli nəqliyyat vasitələrinin sayının artmasını stimullaşdıra bilər.
Avtomobil yuma məntəqələrində təmizlənmiş və emal suyundan səmərəli istifadə suya qənaət edə bilər;
Bu tədbirlər içməli su qıtlığına və iqlim dəyişikliyinin təsirlərinə uyğunlaşmanı dəstəkləyir. Müasir kənd təsərrüfatı suvarma metodlarının (məsələn, damcı suvarma və suya qənaət edən texnologiyalar) tətbiqi suyun mövcudluğunu, məhsuldarlığı və ictimai çıxışı yaxşılaşdıra bilər.
Binalarda və fərdi evlərdə enerji səmərəliliyi planlarının tətbiqi yanacaq istifadəsini azaldır və CO₂ emissiyalarını azaldır.
İstifadə olunan mənbələr
1. https://unfccc.int/sites/default/files/2025-11/NDC%203.0%20Report_Azerbaijan.pdf
2. https://minenergy.gov.az/en/hesabatlar
3. https://ourworldindata.org/profile/co2/Azerbaijan
4. https://data.worldbank.org/indicator/EN.ATM.CO2E.PC
Sadig Hasanov
“Sağlam həyata doğru” Ekoloji İctimai Birliyi
Kimya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru
